Hendingar eg hugsar frå krigen 1940-45:

Krigen kom – og freden braut ut

Eg var fem år då krigen kom til Norge 9. april 1940. Men nokre minne sit fast.

Feira freden på Dårflot i Oppstryn: Dette bildet er frå 8. mai 1945 der folket frå gardane Mork, Dårflot og Svorane var samla til felles feiring på Dårflot. Alle budde i desse tuna, med nokre born frå Bergen i tillegg. Eigar av fotoet: Sigrun Greidung (f. Mork)  Foto: Privat

Nyhende

Alt 19. april kom det melding om at det var sett ned tyske fallskjermsoldatar på Jostedalsbreen.

Lite var det vel tenkt at det på Greidung kanskje skulle verte den første slagstaden i Sogn og Fjordane. Kvar stridsordren kom i frå, veit eg ikkje. Lensmannen? Eller høgare hald? Men det gjekk bod til alle våpenføre menn i Oppstryn som hadde eit våpen som var brukande, at dei skulle møte på Greidung.

Eg trur det var mest dei frå Erdalen og Strandsida som først vart utkalla. På Fosnes budde Iver Fosnes, som var befal, og på ein eller annan måte hadde tilgang på ammunisjon.

På Greidung kom det ordre om at alle ungar, gamle og kvinnfolk skulle evakuere/røme frå Greidung.

Berre mannen i huset skulle vere att heime, dyra måtte stellast. Eg trur neppe at far, eller dei to nabomennene, hadde brukbare våpen, men det var fælt å reise frå far som sat heime i krigen. Frå tore-stova reiste dei heim til Øvste Rygg, der det var slektningar. Ungane i Segestad-stova reiste til tante og onkel på Fosnes.

Mor og vi fire strikane reiste til besteforeldre på Åning. Småstrikjen Erling var berre to månader gammal då, og mor bar han på armen dei 10 -12 km heile vegen. Eg var 5 og brørne mine var 7 og 10 år. På vegen møtte vi fleire alvorlege menn med gevær i reim over aksla, eller på sykkel med geværet bunde til sykkelstanga. Vi møtte og mor sin bror, Lars Åning, med sitt våpen. Då hugsar eg mor gret.

Det var i sjølvehusa og tunet på Greidung ”soldatane” fann seg skytestillingar, nokre stod i murane etter ein tom landkumme der taket var borte. Fjøsglasa som vende rette vegen vart fjerna, heile glasfaget. Der var skytestilling. For dette vende mot vegen som kom frå setra, og vegen frå breen vart då der. Så skulle mennene ligge i sine stillingar på Greidung og plaffe ned tyskarane som kom på rekkje og rad mot tunet. I ettertid har eg tenkt: Ein handgranat inn fjøsglaset, eller i landkummen. Uff! Det vart nok fleire nervøse og spanande ventetimar for dei som låg i stilling og venta på kamp. Men det var kanskje like ille for oss som var på røming. Det fanst ikkje telefon, så vi fekk ingen ting vite. Låg det fleire skotne og såra på tunet heime?

Ein lette var det. Det kom bod og vi kunne reise heim! Ingen tyske soldatar kom ned frå breen. Mange rykte gjekk på denne tida. Somme kunne vere rette, men og mange kunne kome av ei mistyding. Og dagleglivet gjekk som før. Men likevel på ein annan måte.

Dei som hadde gard, avla poteter, og kunne lage seg smør og ost, og dyrke korn. Men likevel, det fanst vel inga husmor som kunne bake brød utan at der låg ei rå rand nær botnen av brødskiva. Brødmjølet som var å få kjøpt, heva seg ikkje. Vi skar det bort, eller åt, alt etter som.

Det var elles rasjonering på alt. Og verre var det at bøndene laut tvangslevere til dømes høy til dei tyske hestane på Fosnes.

Vårknipa av høy var kjend frå før krigen, verre vart det no. Og vi laut levere poteter, dei skulle vi sjølve frakte til Fosnes. Der var det bygt ein kjempestor frostfri potetkjellar delvis under jorda. Men far var sjuk. ”Vel, vi hentar potetene sjølve”. Og ein dag kom det fleire tyskarar, med to store overbygde vogner og ein diger hest føre kvar vogn. Ein brun og ein blådroplut. Eg vart litt redd, men òg imponert over desse dyra. Merra vår vart nesten som eit føl mot desse. Bryggarhestar, trur eg, vart dei kalla.

Vi dyrka korn. Bygg og havre. Eg trur ikkje vi laut levere til tyskarane. Men det var noko som vart kalla prispoliti, og alt korn vart nøye vege den dagen vi truska. Det var strengt forbode å stikke noko undan vekta. Og ein mann vart send rundt på gardane når kornet vart truska og vege. Men vi var heldige. Det var ein grei nordmann som reiste rundt og kontrollerte bismarvekta. Ivar Åning eitt år, Ludvig Hjelle eit anna. Men begge hadde dei den ”uvanen” at dei gløymde seg vekk under veginga og kunne snu ryggen til i prat med ein nabo. Så ein u-vegen sekk vart graven fram frå halmdungen når vakta var komen på sykkelen sin.

Det vegne kornet gjekk til Erdal mølle, men det ”svarte” kornet laut gøymast til elva vart så stor at det var vatn nok til å nå vassrenna som gjekk til det gamle kvernhuset som stod ned ved fossen. Sekken laut gøymast, kanskje i fleire veker, til der var kvenjavatn. Og vi var ikkje trygge for husundersøkjing. Sekken vart gøymd, på tenkjelege og utenkjelege stader, men eg kunne ha mareritt om natta, sekken kunne verte funnen! Men ein dag ut på hausten var det kvenjavatn. Lensmannen, Kolbein Årnes, hadde vore der og etter ordre sett lakksegl på kvernsteinane. ”Men,” sa lensmannen, ”skulle no musa kome og gnage bort seglet, so får de gje beskjed, so kan eg kome att og setje på nytt.” Og merkeleg nok, ”musa” hadde vore der.

Så ein dag skulle det malast. Far gjekk føre og såg at vegen var folketom. Og vi strikane kom etter med kjelke med kornsekken på. Den gamle kverna gjorde godt arbeid. Besta og mor gnika mjølet mellom fingrane og let vel. Det vart både graut og klubb.

Det var ikkje berre avlinga som skulle kontrollerast, men alle husdyra og, heilt til den minste klauv. Eg veit ikkje kvifor, men det var viktig å ha noko som ikkje var bokført. I ettertid kan vi sjå tilbake på mange hendingar med ein viss humor.

Ein gong ringde jungeltelegrafen: Prispolitiet var på veg fram etter dalen. Dei talde alt i alle fjøs. Dette var midt på vinteren, og alle dyr var inne. Men her laut det gøymast alt som kunne gøymast, på ein eller annan måte. Alle hadde eit eller fleire ”svarte” dyr. Vi hadde ikkje ”reint mjøl i posen” heime heller, ein to – tre unggeiter var ikkje bokførde. Mor drog dei ut frå geitefjøset og stengde dei inn i eit rom ved sida av. Men desse gapegeitene hadde ikkje betre vit, dei kom på ein framand plass og remja og brekte høglytt.

Grannen vår, Jostein Hilde, hadde ei kyr for mykje. Men Jostein hadde ein bergensgut på 18–19 år som budde og arbeidde der, han heitte Jan Helle. Kyra fekk band på seg og Jan ein høysekk på ryggen.

Så sprang dei til skogs, inn i Åremarka. Eg minnest vel det synet, den svarte kyra i den kvite snøen. Men ho hadde ikkje betre vit enn geitene våre, det baula og rauta høglytt inne i skogen. Denne hendinga gjekk i grunnen over med skrekken. Prispolitiet kom, pent kledde, kanskje uniform? Men dei var visst ikkje så ivrige i tenesta etter å smette rundt i mørke og tronge fjøsar, med møkk på skorne og fjøslukt i kleda. Dei nøydde seg stort sett med å kome inn i stova. Der blada dei i papir og spurde om det oppgitte stemde. Bonden svara ja og jadå. Og kjæringane nikka bekreftande med folda hender over forkleda.

Elles gjekk krigsåra med enkelte glimt i minnet. Ein søndag sat vi og åt middag. Vi hadde faktisk fått tak i fersk brosme. Og med kvit saus og nykokte poteter, smakte det himla godt. Då vart det eit brak av det utrulege. Vi sprang ut, og fleire fly dundra litt over hustaka, syntest eg. Appetitten minka.

På Fosnes vart det bygt ein stor brakkeleir med fryseri og matlager. Det var ikkje ofte eg for forbi Fosnes på den tid, men eg var meir redd for ein eller fleire scheferhundar som sprang lause i leiren og hoppa jamhøgt med gjerdet. Det var meir til skrekk enn tyske vakter med gevær. Dei for helst pent fram mot dei sivile i bygda. Rognebær var handelsvare på den tid. Vi sat samla i stova rundt ein stor kasse og plukka bæra av konglane. Då kom brått tre–fire tyske soldatar inn. Kva dei ville veit eg ikkje. Men Erling var vel omtrent tre år på den tid. Ein av soldatane tok Erling opp på fanget. ”Eg har sjølv ein slik heime i Tyskland.” Då gret han så tårene rann. Dei andre berre såg på han, kanskje dei og hadde.

Like etter krigen var byrja her i Norge var det streng ordre om at alle som hadde våpen, skulle levere dei inn til dei tyske styresmaktene. Mange hadde meir eller mindre brukande børser. Men det var òg mange som ikkje ville skiljast av med dei. Og mange børser vart bortgøymde. To vart tekne med på Vesledalen og gøymde under halmen i ei seng. Men ein dag, det leid vel litt ut i krigen, då gjekk der ein tre–fire tyskarar mot setra. Dei kom heim ut på dagen, og dei to børsene bar dei med. I første tunet dei kom til, stod Jan Helle og kløyvde ved. På litt gebrokkent spurde dei han kven som eigde dei ulike sela og hytta på setra. Jan svara at det visste han neimen ikkje, for han var frå Bergen og hadde vore opp der ein gong eller to. ”Å, det var vel til jentene det då,” svara dei han. Noko meir undersøkjing vart det ikkje gjort. Sikkert fordi det var gamle muskedundrer som ikkje var brukande. Men børsene var tapte.

Ein annan mann som ikkje ville levere inn sitt gevær, gjekk til skogs med det og la det under ein stein som danna ein tørr hellar. I mai–45 skulle det hentast. Men fem år er lenge å minnast. Der var så mange steinar som kunne passe. Han fann det ikkje att, så der ligg det trygt enn!

Alt var rasjonert, eller heilt borte. Ungane visste knapt korleis ekte varer såg ut. Eit stovegolv skulle kostast. Då vart det funne ei kaffibønne i ein golvsprekk. Nyheita gjekk Greidungstunet rundt: Ei kaffibønne var funna!

Tida gjekk, mange hadde «ulovleg» radio der dei til sine faste «kundar» fortalde om krigens gang. Først lågmælt, men fram mot våren -45 vart dei meir høgttalande: Snart er det over!

Og den 7.–8. mai braut Freden høglydt ut!

Bjarne Greidung, april 2020